De vierdaagse werkweek: wat de proeven maten en wat er verandert

De vierdaagse werkweek is geen “minder werken”. Het model dat de proeven testten, heet 100-80-100: honderd procent loon, tachtig procent van de tijd, honderd procent van de output. Of die ruil standhoudt, is een empirische vraag - en inmiddels zijn er echte gegevens.

Wat de proeven maten

IJsland ging voorop: grote proeven in de publieke sector tussen 2015 en 2019 omvatten zo’n 2.500 werknemers, werden door de onderzoekers een “overweldigend succes” genoemd - de dienstverlening hield stand, het welzijn steeg - en leidden ertoe dat vakbonden voor het grootste deel van de beroepsbevolking kortere werktijden afspraken.

De grootste proef in het bedrijfsleven liep in 2022 in het Verenigd Koninkrijk: 61 bedrijven, zo’n 2.900 mensen, zes maanden op 100-80-100. Aan het einde hielden 56 van de 61 de vierdaagse werkweek aan, en 18 maakten hem meteen permanent. De omzet bleef gemiddeld gelijk aan die van het jaar ervoor, terwijl ontslagnames en gemelde burn-out sterk daalden.

België koos een andere weg: sinds 2022 mogen werknemers vragen om een voltijdse week in vier dagen te comprimeren - dezelfde uren, langere dagen. Dat is een wettelijk recht op een rooster, geen vermindering van de tijd.

Twee heel verschillende modellen

Minder uren (4×8): de werkweek wordt echt korter. Dit is wat de proeven in het Verenigd Koninkrijk en IJsland testten - en het verandert de rekensom van loon per uur, normen en rechten;
Gecomprimeerde werkweek (4×9,5-10): hetzelfde weektotaal in vier langere dagen. Loon en jaarrechten blijven gelijk - wat verandert is het rooster en alles wat daarvan afhangt.

Bedrijven kondigen regelmatig “een vierdaagse werkweek” aan en bedoelen dan een van de twee. Controleer welk model iemand echt heeft gedraaid, voordat je zijn ervaring overneemt.

Wat er in de administratie verandert

Welk model je ook kiest, de werkweek is de eenheid waarin al het andere wordt geteld - dus moeten er op de eerste dag meerdere regels worden herschreven:

Verlofrecht. Een jaarnorm in dagen verandert ongemerkt van betekenis als een dag 9,5 uur duurt of als de week er vier heeft. Hoe normen worden opgebouwd, lieten we zien in het artikel over verlofrecht - na de overstap draait die rekensom op nieuwe invoer;
De vrije dag is een rooster, geen afwezigheid. Een vrije vrijdag mag geen verlofdag kosten of in rapporten op ziekte lijken - hij hoort bij het werkpatroon van de persoon;
Feestdagen. Wat gebeurt er als een feestdag op iemands vrije dag valt - vervalt hij, verschuift hij of wordt hij gecompenseerd? De regel moet op papier staan vóór de eerste zo’n maandag;
Bezetting. Als de helft van het team op vrijdag vrij is en de helft op maandag, heb je bij goedkeuringen een kalender nodig die de bezetting laat zien, geen regels in een bestand.

Het arbeidsrecht over werktijden, overwerk en gecomprimeerde roosters verschilt per land - de Belgische route is wettelijk geregeld, elders kan een contractwijziging nodig zijn. Controleer het recht van elk land waar je mensen in dienst zijn, voordat je overstapt.

Als je het wilt proberen

De proeven die werkten, hebben dezelfde vorm: een vaste proefperiode (een of twee kwartalen), vooraf afgesproken meetpunten - output, omzet, ziektedagen, verloop - en een schriftelijke roosterregel voor iedereen. Draai het als een experiment met cijfers, niet als een extraatje op gevoel: precies dat maakte de Britse resultaten geloofwaardig genoeg voor 56 bedrijven om door te gaan.